Po ponad 10 latach od ostatniego wydania normy ISO 14001 nadszedł czas na jej aktualizację. Jak podaje ISO, czyli Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, będąca autorem standardu, nowa norma ma zostać wydana na początku 2026 r., (wg aktualnych zapowiedzi prawdopodobnie w I kwartale 2026 r.).
Dostosowanie systemu zarządzania środowiskowego do ISO 14001:2026
Dla wszystkich organizacji posiadających certyfikat ISO 14001 oznacza to konieczność dokonania przeglądu i aktualizacji własnego systemu zarządzania środowiskowego, aby spełniał wymagania nowej normy ISO 14001:2026. Organizacja musi tego dokonać w tzw. okresie przejściowym, który standardowo trwa trzy lata licząc od czasu wydania nowej normy, czyli między 2026 – 2029 r. W czasie trwania okresu przejściowego organizacja będzie mogła zdecydować, czy chce pracować nadal w standardzie ISO 14001:2015, czy woli już stosować wymagania nowej normy ISO 14001:2026. Po zakończeniu okresu przejściowego obowiązywać będzie wyłącznie norma ISO 14001:2026.
Zmiana wymagań ISO 14001
Na podstawie analizy ostatecznego projektu normy – FDIS ISO 14001 można zauważyć, że nie przewiduje on rewolucyjnych zmian w systemie zarządzania środowiskowego. Organizacja ISO doprecyzowała niektóre kwestie poruszane już wcześniej w normie, uporządkowała stosowaną terminologię i zaktualizowała wymagania w ślad za zmieniającą się polityką w zakresie ochrony środowiska. Najważniejsze zmiany przedstawiono poniżej:
- Struktura i terminologia
Norma ISO 14001 będzie zgodna z przyjętą w 2021 r. przez ISO zharmonizowaną strukturą – HS. Określenie to zastępuje stosowane wcześniej: High Level Structure – HLS. Jednakże poza zmianą nazwy nie ma to realnych konsekwencji dla organizacji stosujących standard. Struktura normy nie zmieni się. ISO 14001 nadal będzie miała 10 rozdziałów, z czego wymagania stawiane dla organizacji będą mieściły się w rozdziałach 4-10.
W nowym wydaniu uporządkowano niektóre pojęcia, np. „utrzymywanie udokumentowanych” (maintain documented information) oraz „zachowywanie udokumentowanych informacji” (retain documented information), tak, aby jednolicie wskazywać, kiedy chodzi o dokumenty opisujące sposób działania, a kiedy o zapisy jako dowody z funkcjonowania systemu.
Warto tu wspomnieć, iż nadzorem nad udokumentowaną informacją (w tym zapisami) jest również zapewnienie cyberbezpieczeństwa danych.
- Kontekst organizacji, wymagania stron zainteresowanych
W wydaniu ISO 14001:2026 zostaną wyraźnie podkreślone wymagania dotyczące kontekstu i stron zainteresowanych. Organizacja będzie musiała szerzej spojrzeć na swój kontekst i uwzględnić w nim zmian klimatu, spraw bioróżnorodności, dostępności zasobów. Natomiast presja ze strony interesariuszy powinna być w nowym systemie zarządzania uwzględniana przy ustalaniu celów środowiskowych i planowaniu systemu bardziej niż miało to miejsce dotychczas.
- Perspektywa cyklu życia
Perspektywa cyklu życia jest obecna w wymaganiach normy ISO 14001 od 2015 r., jednak podejście organizacji do jej uwzględniania w systemie było bardzo różne. Włącznie z tym, że dla części organizacji stosowanie perspektywy cyklu życia było wyłączenie deklaracją stawianą w dokumentacji środowiskowej, bez podejmowania realnych działań będących jej następstwem. W zaktualizowanej normie ISO 14001 wymagania dotyczące perspektywy cyklu życia mają zostać wzmocnione. W notach/uwagach do punktu 6.1.3 normy zawarto informacje, jak należy stosować perspektywę cyklu życia w organizacji. Organizacja będzie miała za zadanie zidentyfikować aspekty na etapach, na które ma wpływ lub kontrolę. Obejmuje to m.in. projektowanie, pozyskiwanie surowców (łańcuch dostaw), transport, użytkowanie oraz końcowe zagospodarowanie produktu. Stopień kontroli organizacji będzie oczywiście największy na etapie operacyjnym, natomiast na etapach „upstream” (dostawcy) i „downstream” (użytkownicy) organizacja będzie stosowała takie działania, na jakie pozwolą jej możliwości. Nowe wyjaśnienia w notach do 6.1.3 wskazują, że perspektywa cyklu życia powinna przekładać się na konkretne działania w obszarze projektowania, zakupów, logistyki, użytkowania i końca życia wyrobu, a nie jedynie na deklaracje w dokumentacji.
- Normalne warunki pracy, a sytuacje awaryjne
Norma ISO 14001:2026 będzie precyzyjniej wyjaśniała różnice między warunkami normalnej pracy, warunkami nietypowymi oraz awaryjnymi. Rozróżnienie tych trzech stanów ma istotne znaczenie przy identyfikacji aspektów środowiskowych oraz możliwości działań podejmowanych w stosunku do tych aspektów. Choć w starszym wydaniu normy te pojęcia już były wprowadzone (pkt. 6.1.2) to w nowym wydaniu zostaną one dodatkowo odniesione do działań związanych z gotowością i reagowaniem na awarie. Dzięki temu identyfikacja aspektów środowiskowych i planowanie działań będzie bardziej spójne między analizą ryzyk w 6.1.2 a wymaganiami dotyczącymi gotowości i reagowania na awarie.
- Zakupy
Uwzględnienie perspektywy cyklu życia jest nierozłącznie związane z analizą „upstream”, a więc m.in. tego co firma kupuje. Dotychczas norma dość ogólnie określała wymagania dotyczące środowiskowego nadzorowania dostawców. W ślad za zmianami w normie również i ta sprawa powinna zostać doprecyzowana w organizacji. Być może będzie to wymagało wykonania rzetelnej analizy możliwości wpływu na dostawców oraz wdrożenia odpowiednich działań w celu ochrony środowiska.
Warto przy tym punkcie zauważyć, że w wielu branżach obowiązek środowiskowego nadzoru nad dostawcami wynika także z innych wymagań, np. regulacji związanych z raportowaniem ESG lub należytej staranności w łańcuchu dostaw.
- Planowanie w oparciu o ryzyka i szanse
Zaktualizowana norma będzie zawierać nową klauzulę 6.1.4 „Ryzyka i szanse” do której przeniesiono większość wymagań merytorycznych dotyczących ich określania. Z kolei planowanie działań, aby im zaradzić znajdą się w punkcie 6.1.5 „Działania planistyczne”. Jest to różnica w porównaniu do normy ISO 14001:2015, w której wymagania dotyczące ryzyk i szans były podane jako ogólne wymagania dotyczące planowania systemu zarządzania środowiskowego.
Dodatkowo - uwzględnienie skutków zmian klimatu w ryzykach i szansach jest teraz wyraźniej wskazane jako obowiązek, a nie jedynie dobra praktyka, co odzwierciedla aktualne polityki klimatyczne.
Ponadto nowa norma zawiera dodatkowy punkt 6.3 – Planowanie zmian. Zgodnie z nim każda istotna zmiana w organizacji (np. nowa linia technologiczna, zmiana dostawcy) powinna zostać oceniana pod kątem ryzyka środowiskowego zanim zostanie wdrożona.
Jak łatwo zauważyć, aktualizacja normy ISO 14001 nie powinna nastręczyć dużych trudności organizacjom, które posiadają dobrze wdrożony i poprawnie działający system zarządzania środowiskowego. Kluczowe przy dostosowaniu organizacji do nowej normy będzie zrozumienie sensu konkretnych wymagań i takie spojrzenie na możliwości operacyjne firmy, aby ochrona środowiska stała się realnym działaniem, a nie pustym sloganem.
Powyższe informacje oparto na ostatecznym projekcie normy (FDIS ISO 14001) oraz publicznie dostępnych omówieniach jednostek certyfikujących. Szczegółowe wymagania mogą ulec drobnym zmianom w opublikowanym wydaniu ISO 14001:2026.
Zdjęcie nagłówkowe: Birk Engelmann z Pixabay
Masz pytania do artykułu?
Zapraszamy do kontaktu!
Artykuł ten jest własnością intelektualną CONSILUM. Może być rozpowszechniany bezpłatnie wszystkim osobom i podmiotom zainteresowanym problematyką systemów zarządzania ISO, jednakże wyłączając cel komercyjny i bez dokonywania jakichkolwiek zmian w tekście. Wszelkie inne rozpowszechnianie wymaga pisemnej zgody autora. Dozwolone jest cytowanie fragmentów materiału z podaniem źródła.
